Prawo spadkowe – co powinieneś wiedzieć o dziedziczeniu, testamencie i zachowku? Kompendium wiedzy

Śmierć bliskiej osoby to zawsze traumatyczne przeżycie, wiążące się z bólem i poczuciem straty. Niestety, w tym trudnym czasie życie wymaga od nas również dopełnienia szeregu formalności prawnych. Prawo spadkowe to gałąź prawa cywilnego, która reguluje przejście praw i obowiązków majątkowych po śmierci danej osoby na inne podmioty. Przepisy te bywają skomplikowane, a nieznajomość terminów czy zasad odpowiedzialności za długi może prowadzić do poważnych konsekwencji finansowych dla spadkobierców.

Jako Kancelaria Adwokacka Marcina Lisickiego, działająca aktywnie na terenie Krakowa i Niepołomic, często spotykamy się z Klientami, którzy czują się zagubieni w gąszczu przepisów spadkowych. Celem tego artykułu jest przybliżenie najważniejszych instytucji prawa spadkowego, takich jak dziedziczenie ustawowe, testamenty czy instytucja zachowku, aby pomóc Państwu świadomie zarządzać majątkiem rodzinnym i uniknąć nieporozumień.

Dwa źródła powołania do spadku – ustawa i testament

W polskim systemie prawnym dziedziczenie może nastąpić na podstawie jednego z dwóch źródeł: ustawy (Kodeksu cywilnego) lub testamentu. Co istotne, testament ma pierwszeństwo przed ustawą. Oznacza to, że przepisy kodeksowe dotyczące kolejności dziedziczenia wchodzą w grę dopiero wtedy, gdy zmarły (spadkodawca) nie pozostawił ważnego testamentu, albo gdy osoby powołane w testamencie nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami.

Porządek dziedziczenia ustawowego – kto i w jakiej kolejności dziedziczy?

Porządek dziedziczenia to ściśle określona hierarchia osób uprawnionych do przejęcia majątku po zmarłym. Ustawodawca podzielił rodzinę na grupy, które dochodzą do dziedziczenia w określonej kolejności. Dopóki żyje choćby jeden przedstawiciel grupy „bliższej”, osoby z grupy „dalszej” nie dochodzą do spadku.

• Grupa I – Małżonek i dzieci: To najważniejsza grupa. W pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (śmierci rodzica), a pozostawiło własne dzieci (wnuki spadkodawcy), to udział ten przechodzi na wnuki.
• Grupa II – Małżonek i rodzice: Jeżeli spadkodawca nie miał dzieci, dziedziczą jego małżonek i rodzice. W takim przypadku małżonkowi przypada połowa spadku, a każdemu z rodziców po jednej czwartej.
• Grupa III – Rodzeństwo i ich zstępni: Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (a spadkodawca nie miał dzieci), udział tego rodzica przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeśli którekolwiek z rodzeństwa nie dożyło spadku, w jego miejsce wchodzą jego dzieci (bratankowie, siostrzeńcy).
• Grupa IV – Dziadkowie: W braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy, cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy.
• Grupa V – Pasierbowie: W określonych sytuacjach do dziedziczenia mogą dojść dzieci małżonka spadkodawcy (pasierbowie).
• Grupa VI – Gmina i Skarb Państwa: Jeśli nie ma absolutnie żadnych krewnych ustawowych, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego lub Skarbowi Państwa. Jest to tzw. dziedziczenie przymusowe – te podmioty nie mogą odrzucić spadku.

Testament – jak skutecznie rozporządzić majątkiem?

Sporządzenie testamentu to jedyny sposób, aby samodzielnie zdecydować o losie swojego majątku na wypadek śmierci i zmienić ustawową kolejność dziedziczenia. Aby testament był ważny, musi zostać sporządzony przez osobę mającą pełną zdolność do czynności prawnych (pełnoletnią, nieubezwłasnowolnioną) oraz działającą świadomie i swobodnie (bez przymusu, gróźb czy w stanie wyłączającym świadomość, np. z powodu ciężkiej choroby psychicznej).

W Polsce wyróżniamy kilka form testamentów, z których najpopularniejsze to:

1. Testament notarialny

Uchodzi za najbezpieczniejszą formę. Sporządzany jest przez notariusza w formie aktu notarialnego. Notariusz jako osoba zaufania publicznego dba o to, aby treść testamentu była zgodna z prawem, jasna i niebudząca wątpliwości interpretacyjnych. Oryginał pozostaje w kancelarii notarialnej, co chroni go przed zgubieniem czy zniszczeniem.

2. Testament holograficzny (własnoręczny)

To najprostsza, ale i najbardziej ryzykowna forma. Aby był ważny, testator musi go w całości napisać pismem ręcznym, podpisać i opatrzyć datą. Najczęstszym błędem, z którym spotykamy się w naszej praktyce w Krakowie, jest wydrukowanie treści testamentu na komputerze i jedynie ręczne podpisanie go. Taki dokument jest z mocy prawa nieważny. Ważne jest, aby pismo było czytelne i jednoznacznie wyrażało wolę zmarłego.

3. Testament allograficzny (urzędowy)

Jest rzadziej stosowany. Polega na tym, że testator ustnie oświadcza swoją ostatnią wolę w obecności dwóch świadków wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Oświadczenie to spisuje się w protokole.

Zachowek – ochrona interesów najbliższej rodziny

Swoboda testowania (czyli prawo do dowolnego dysponowania majątkiem w testamencie) nie jest w Polsce absolutna. Ustawodawca wprowadził instytucję zachowku, aby chronić najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w spadku. Jest to roszczenie pieniężne, a nie roszczenie o wydanie konkretnych przedmiotów.

Komu przysługuje zachowek?
Uprawnionymi są wyłącznie: zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz rodzice spadkodawcy – o ile byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo czy dziadkowie nie mają prawa do zachowku.

Wysokość zachowku:
Standardowo wynosi on 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – zachowek wynosi 2/3 wartości tego udziału.

Warto pamiętać, że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę za życia. Dlatego przepisanie mieszkania na jedno dziecko jeszcze za życia rodziców nie zawsze chroni przed roszczeniami drugiego dziecka o zachowek po ich śmierci. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Wydziedziczenie – pozbawienie prawa do zachowku

Wiele osób myli pominięcie w testamencie z wydziedziczeniem. Pominięcie oznacza tylko tyle, że dana osoba nie dostaje spadku, ale nadal ma prawo do zachowku. Wydziedziczenie to instytucja prawna, która pozbawia spadkobiercę również prawa do zachowku. Może ono nastąpić tylko w testamencie i tylko z ściśle określonych w Kodeksie cywilnym przyczyn.

Spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli ten:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (np. żyje z przestępstw, nałogowo pije alkohol, uprawia hazard);
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. zerwał kontakty, nie opiekuje się chorym rodzicem, nie interesuje się jego losem).

Przyczyna wydziedziczenia musi być prawdziwa i konkretnie wskazana w testamencie. Bezpodstawne wydziedziczenie można podważyć w sądzie.

Odpowiedzialność za długi spadkowe – termin 6 miesięcy

Spadek to nie tylko aktywa (nieruchomości, pieniądze, samochody), ale również pasywa, czyli długi. Po dowiedzeniu się o tytule powołania do spadku (najczęściej jest to dzień śmierci bliskiego lub dzień dowiedzenia się o testamencie), spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Jest to termin zawity – jego przekroczenie rodzi poważne skutki.

Możliwe są trzy scenariusze:

• Przyjęcie spadku wprost: Spadkobierca odpowiada za długi bez ograniczeń, także własnym majątkiem.
• Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza: Spadkobierca odpowiada za długi tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku (czyli do wartości tego, co odziedziczył). Od kilku lat jest to opcja domyślna w polskim prawie – jeśli nie złożysz żadnego oświadczenia w ciągu 6 miesięcy, nabywasz spadek właśnie z dobrodziejstwem inwentarza.
• Odrzucenie spadku: Spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Nie dziedziczy nic, ale też nie odpowiada za żadne długi. Uwaga: w przypadku odrzucenia spadku, udział przechodzi na dzieci odrzucającego (często małoletnie), co wymaga dalszych działań prawnych przed sądem rodzinnym.

Procedury: Stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku

Samo bycie spadkobiercą to często za mało, by dysponować majątkiem (np. sprzedać mieszkanie po babci czy wypłacić pieniądze z jej konta). Konieczne jest sformalizowanie tego prawa. Można to zrobić na dwa sposoby:

• Sądowe stwierdzenie nabycia spadku: Składa się wniosek do sądu rejonowego (właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego). Sąd po przeprowadzeniu rozprawy wydaje postanowienie określające, kto i w jakich częściach dziedziczy. Jest to droga konieczna, gdy między spadkobiercami jest spór.
• Akt Poświadczenia Dziedziczenia (APD): Sporządzany u notariusza. Jest to rozwiązanie szybsze, ale wymaga osobistej obecności wszystkich spadkobierców i ich pełnej zgody co do podziału i kręgu dziedziczących.

Po potwierdzeniu praw do spadku, kolejnym krokiem jest często dział spadku. Dopóki dział nie nastąpi, spadkobiercy są współwłaścicielami całego majątku w częściach ułamkowych. Dział spadku (umowny lub sądowy) polega na tym, że konkretne składniki majątku (np. dom, auto) stają się wyłączną własnością konkretnych osób, często z obowiązkiem spłaty pozostałych członków rodziny.

Rola adwokata w sprawach spadkowych

Sprawy spadkowe bywają skomplikowane nie tylko ze względu na zawiłości prawne, ale przede wszystkim z uwagi na silne emocje i konflikty rodzinne. Warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej, aby upewnić się, że interesy nasze i naszych bliskich są należycie zabezpieczone.

Kancelaria Adwokacka Marcina Lisickiego oferuje kompleksowe wsparcie w zakresie:

• doradztwa przy sporządzaniu testamentów i planowaniu sukcesji majątkowej,
• reprezentacji w postępowaniach o stwierdzenie nabycia spadku oraz dział spadku,
• dochodzenia roszczeń o zachowek oraz obrony przed takimi roszczeniami,
• spraw o unieważnienie testamentu,
• pomocy przy odrzuceniu spadku (także w imieniu małoletnich).

Nasza wiedza i doświadczenie zdobyte na salach sądowych w Krakowie i okolicach pozwalają nam skutecznie prowadzić nawet najbardziej złożone sprawy, dążąc do rozwiązań najkorzystniejszych dla naszych Klientów. Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią w celu omówienia Państwa sytuacji prawnej.