Rozwiązanie małżeństwa przez rozwód to nie tylko formalne zakończenie związku dwojga ludzi, ale przede wszystkim rewolucja w życiu całej rodziny. W centrum tego procesu zawsze znajdują się małoletnie dzieci. Decyzja o rozstaniu pociąga za sobą daleko idące konsekwencje prawne i faktyczne, wymagając uregulowania nowej rzeczywistości. Najważniejszą i budzącą z reguły największe emocje kwestią jest orzeczenie o władzy rodzicielskiej oraz ustalenie zasad kontaktów z dzieckiem.
W polskim systemie prawnym nadrzędną zasadą, którą kieruje się sąd, jest dobro dziecka. To ono determinuje każde rozstrzygnięcie. Jako Kancelaria Adwokacka z wieloletnim doświadczeniem w sprawach rodzinnych na terenie Krakowa, obserwujemy ewolucję orzecznictwa w kierunku promowania współrodzicielstwa. Jakie scenariusze są możliwe i jak przygotować się do sprawy o opiekę nad dziećmi?
Władza rodzicielska a kontakty – ważne rozróżnienie
Zanim przejdziemy do omówienia modeli opieki, należy wyjaśnić podstawowe pojęcia, które często są mylone przez rodziców. Władza rodzicielska to ogół praw i obowiązków rodziców względem dziecka, obejmujący pieczę nad jego osobą (wychowanie, leczenie, edukacja), zarząd majątkiem oraz reprezentację ustawową. Czym innym są natomiast kontakty z dzieckiem. Nawet rodzic, któremu ograniczono władzę rodzicielską, a nawet taki, który został jej pozbawiony (chyba że sąd orzekł inaczej ze względu na zagrożenie dobra dziecka), ma prawo i obowiązek widywania się z synem lub córką. Rozwód nie zrywa więzi rodzicielskiej.
Scenariusz 1: Pozostawienie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom
Współczesne orzecznictwo sądów rodzinnych, w tym Sądu Okręgowego w Krakowie, dąży do sytuacji, w której dziecko po rozwodzie ma nadal pełny dostęp do obojga rodziców. Pozostawienie pełnej władzy rodzicielskiej matce i ojcu jest obecnie regułą, pod warunkiem, że rodzice potrafią ze sobą współpracować.
Jest to rozwiązanie najkorzystniejsze dla rozwoju emocjonalnego małoletnich. Warunkiem koniecznym jest jednak prognoza, że małżonkowie, mimo rozpadu ich związku, będą w stanie zgodnie podejmować kluczowe decyzje dotyczące przyszłości potomstwa. Jeśli zapadnie taka decyzja, rodzice utrzymują takie same jak dotychczas prawa i obowiązki – oboje decydują o wyborze szkoły, metodach leczenia, wyjazdach zagranicznych czy kierunku wychowania religijnego.
Porozumienie Rodzicielskie (Plan Wychowawczy)
Aby sąd mógł powierzyć władzę obojgu rodzicom, kluczowe jest przedstawienie tzw. Porozumienia o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie (zwanego potocznie planem wychowawczym). Jest to dokument, w którym rodzice szczegółowo opisują:
- Miejsce zamieszkania dziecka (zazwyczaj przy jednym z rodziców, co determinuje właściwość sądu i urzędów).
- Harmonogram kontaktów (dni powszednie, weekendy, wakacje, ferie, święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy).
- Zasady podejmowania decyzji w sprawach istotnych (np. wybór zajęć dodatkowych).
- Kwestie finansowe (alimenty i koszty dodatkowe).
- Zasady komunikacji (telefonicznej, mailowej).
Rola adwokata w przygotowaniu tego dokumentu jest nieoceniona. Dobrze skonstruowany plan eliminuje przyszłe konflikty i przekonuje sąd, że rodzice, mimo emocji rozwodowych, stawiają dobro dziecka na pierwszym miejscu.
Scenariusz 2: Opieka naprzemienna – nowoczesne podejście
Coraz częściej w sprawach rozwodowych pojawia się temat opieki naprzemiennej. Polega ona na tym, że dziecko przebywa w powtarzających się okresach (np. tydzień na tydzień lub dwa tygodnie na dwa tygodnie) u każdego z rodziców. W tym modelu dziecko ma w praktyce dwa domy, a rodzice po równo dzielą się obowiązkami dnia codziennego.
Polskie prawo nie reguluje wprost pieczy naprzemiennej, ale orzecznictwo dopuszcza takie rozwiązanie, jeśli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Aby sąd w Krakowie orzekł opiekę naprzemienną, muszą zostać spełnione rygorystyczne warunki:
- Brak konfliktu między rodzicami i wysoki poziom komunikacji.
- Bliskość miejsc zamieszkania rodziców (aby dziecko nie musiało zmieniać szkoły/przedszkola i środowiska rówieśniczego).
- Wola samego dziecka (badana odpowiednio do jego wieku i dojrzałości).
Scenariusz 3: Ograniczenie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców
W sytuacji silnego konfliktu, braku możliwości porozumienia lub dużej odległości między miejscami zamieszkania rodziców, sąd może zdecydować o powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień. Należy podkreślić, że ograniczenie władzy rodzicielskiej nie jest karą dla rodzica, lecz środkiem organizującym życie dziecka.
W takim układzie rodzic, z którym dziecko mieszka na stałe (rodzic wiodący), podejmuje decyzje bieżące (codzienna opieka, ubiór, odrabianie lekcji). Rodzic z władzą ograniczoną zachowuje prawo do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka. Sąd w wyroku precyzyjnie wylicza te sprawy, zazwyczaj są to:
- wybór szkoły i zawodu,
- sposób leczenia (zwłaszcza w przypadku operacji czy chorób przewlekłych),
- wyjazd dziecka za granicę na pobyt stały,
- zmiana miejsca zamieszkania.
Przy wyborze rodzica wiodącego sąd bierze pod uwagę więź emocjonalną, dotychczasową rolę w wychowaniu, warunki mieszkaniowe oraz gwarancję, że dany rodzic nie będzie utrudniał kontaktów z drugim opiekunem.
Rola OZSS i wysłuchanie dziecka
Sprawy o opiekę nad dziećmi rzadko opierają się wyłącznie na zeznaniach stron, które z natury są subiektywne. Gdy rodzice nie są zgodni co do modelu opieki, sąd prawie zawsze korzysta z pomocy specjalistów. Kluczowym dowodem jest opinia Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (OZSS).
Są to instytucje działające przy sądach okręgowych (w Krakowie np. przy ul. lubicz), zatrudniające psychologów, pedagogów i psychiatrów. Zespół ten przeprowadza kompleksowe badania całej rodziny: rozmowy, testy psychologiczne, obserwację interakcji rodzic-dziecko. Na podstawie tych badań biegli wydają opinię, który z rodziców daje lepszą rękojmię wychowawczą i z kim dziecko jest silniej związane. Dla sądu opinia ta ma zazwyczaj decydujące znaczenie.
Ponadto, zgodnie z art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice (i sąd) powinni wysłuchać dziecka i wziąć pod uwagę jego zdanie, o ile pozwala na to jego rozwój umysłowy i stopień dojrzałości. W praktyce sędziowie często rozmawiają z dziećmi w tzw. niebieskich pokojach (przyjaznych pokojach przesłuchań), aby poznać ich perspektywę bez presji ze strony dorosłych.
Drastyczne środki: Zawieszenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej
W skrajnych przypadkach sąd musi sięgnąć po środki ingerujące głębiej w autonomię rodziny. Dzieje się tak, gdy dobro dziecka jest zagrożone.
Zawieszenie władzy rodzicielskiej stosuje się w razie wystąpienia przemijającej przeszkody w jej sprawowaniu. Przykładem może być długotrwały wyjazd rodzica za granicę (uniemożliwiający kontakt), odbywanie kary pozbawienia wolności lub przewlekła choroba. Gdy przeszkoda ustąpi (np. rodzic wróci z kontraktu), władza może zostać przywrócona.
Pozbawienie władzy rodzicielskiej to środek ostateczny. Sąd orzeka je, gdy:
- trwała przeszkoda uniemożliwia sprawowanie władzy (np. zaginięcie rodzica),
- rodzic nadużywa władzy (stosuje przemoc fizyczną, psychiczną, wykorzystuje dziecko, zmusza do pracy ponad siły),
- rodzic rażąco zaniedbuje swoje obowiązki (porzucenie dziecka, pijaństwo, narkomania, uporczywe niepłacenie alimentów i brak zainteresowania losem dziecka).
Nawet w przypadku pozbawienia władzy, rodzic może (a czasem musi) płacić alimenty i – co do zasady – zachowuje prawo do osobistej styczności z dzieckiem, chyba że sąd tych kontaktów zakaże ze względu na bezpieczeństwo małoletniego.
Pomoc adwokata w sprawach o dzieci
Postępowania dotyczące dzieci są jednymi z najbardziej obciążających psychicznie procesów sądowych. Emocje często przesłaniają racjonalny osąd, a niewłaściwe słowa czy zachowania przed sądem lub w trakcie badań OZSS mogą zaważyć na relacji z dzieckiem na lata.
Wsparcie doświadczonego adwokata z Krakowa pozwala nie tylko na profesjonalne przygotowanie pism procesowych (pozwu, wniosku o zabezpieczenie kontaktów, planu wychowawczego), ale przede wszystkim na obiektywne spojrzenie na sytuację. Kancelaria Adwokacka Marcina Lisickiego pomaga Rodzicom przejść przez ten trudny proces, stawiając na pierwszym miejscu dobro dziecka i dążąc – tam gdzie to możliwe – do polubownych rozwiązań, które są trwalsze i mniej traumatyczne niż wyroki sądowe.
Adwokat Marcin LisickiCzłonek Krakowskiej Izby Adwokackiej, założyciel Kancelarii Adwokackiej w Krakowie. Absolwent Wydziału Prawa i Administracji oraz Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Doświadczenie zawodowe zdobywał pod patronatem adwokata Wiktora Mordarskiego, a od 2016 roku prowadzi samodzielną praktykę adwokacką. Specjalizuje się w szeroko pojętym prawie cywilnym, rodzinnym i opiekuńczym oraz prawie gospodarczym. Posiada bogate doświadczenie w obsłudze przedsiębiorców (w tym w zagadnieniach Private-equity/Venture capital) oraz reprezentacji klientów przed KRS. W swojej pracy stawia na zrozumiałą komunikację – skomplikowane zagadnienia prawne tłumaczy prostym, dostępnym dla klienta językiem.
