Najważniejsze prawa i obowiązki świadka – praktyczny przewodnik dla wezwanych

Otrzymanie wezwania do sądu w charakterze świadka jest dla wielu osób źródłem ogromnego stresu. Obawa przed nieznanym, lęk przed konfrontacją z uczestnikami procesu czy strach przed popełnieniem błędu są reakcjami zupełnie naturalnymi. Należy jednak pamiętać, że rola świadka jest fundamentalna dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. To często na podstawie zeznań świadków sędziowie w Krakowie i całej Polsce rekonstruują stan faktyczny i wydają wyroki, które decydują o czyimś majątku, wolności, a czasem i całym życiu.

Osoba wezwana na świadka ma szereg sztywnych obowiązków, których nieprzestrzeganie może skutkować surowymi konsekwencjami finansowymi, a w skrajnych przypadkach nawet karnymi. Z drugiej strony, ustawodawca wyposażył świadka w pakiet praw chroniących jego interesy, godność oraz relacje rodzinne. Niestety, wiedza o tych uprawnieniach nie jest powszechna. W poniższym artykule, przygotowanym przez zespół Kancelarii Adwokackiej Marcina Lisickiego, szczegółowo omawiamy status świadka w procesie cywilnym i karnym.

Fundamentalny obowiązek: Stawiennictwo w sądzie

Podstawowym i bezwzględnym obowiązkiem świadka jest stawienie się na wezwanie sądu w oznaczonym miejscu i czasie. Nie ma tu znaczenia, czy mamy w tym dniu zaplanowany urlop, ważne spotkanie biznesowe czy po prostu „nie mamy ochoty” angażować się w sprawę. Wezwanie sądowe ma priorytet.

Świadek ma obowiązek pozostawania do dyspozycji sądu aż do momentu zwolnienia go przez przewodniczącego składu orzekającego. Czasami oznacza to kilkudziesięciominutowe przesłuchanie, innym razem – konieczność oczekiwania pod salą rozpraw przez kilka godzin, jeśli sprawa jest skomplikowana.

Konsekwencje niestawiennictwa

Sądy reagują na nieusprawiedliwioną nieobecność stanowczo. Zgodnie z przepisami, za niestawiennictwo sąd może nałożyć na świadka karę porządkową grzywny. Obecnie może ona wynosić nawet do 10 000 złotych (w postępowaniu karnym) lub 3000 zł (w cywilnym), choć zazwyczaj pierwsze kary są niższe. Jeśli mimo nałożenia grzywny świadek nadal ignoruje wezwania, sąd może zarządzić przymusowe doprowadzenie. Wówczas wczesnym rankiem do drzwi świadka puka Policja, która przewozi go radiowozem bezpośrednio do gmachu sądu.

Jak usprawiedliwić nieobecność? Pułapka „zwykłego L4”

Oczywiście zdarzają się sytuacje losowe, jak nagła choroba czy wypadek. W takim przypadku nieobecność można i trzeba usprawiedliwić. Tu jednak wielu świadków popełnia błąd. Zwykłe zwolnienie lekarskie (ZLA/L4) wystawione przez lekarza rodzinnego nie jest wystarczające dla sądu. Aby skutecznie usprawiedliwić nieobecność z powodu choroby, należy przedstawić zaświadczenie od lekarza sądowego. Lista lekarzy sądowych uprawnionych do wystawiania takich zaświadczeń w okręgu krakowskim dostępna jest na stronach internetowych Sądu Okręgowego w Krakowie oraz w sekretariatach sądowych.

Obowiązek mówienia prawdy – odpowiedzialność karna

Drugim filarem bycia świadkiem jest obowiązek składania zeznań zgodnych z prawdą. Przed rozpoczęciem przesłuchania sąd poucza świadka o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań lub zatajanie prawdy (art. 233 Kodeksu karnego). Grozi za to kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Zeznawanie prawdy oznacza:

• Przedstawianie faktów tak, jak się je zapamiętało.
• Mówienie o tym, co się widziało lub słyszało osobiście, a jeśli wiedzę mamy od innych osób – wyraźne zaznaczenie tego („słyszałem od sąsiadki, że…”).
• Używanie sformułowań „nie pamiętam”, jeśli faktycznie dany fragment zdarzenia zatarł się w pamięci. „Nie pamiętam” jest pełnoprawną odpowiedzią, o ile jest zgodna z prawdą.

Prawo do odmowy zeznań – ochrona więzi rodzinnych

Ustawodawca uznał, że więzi rodzinne są ważniejsze niż dobro wymiaru sprawiedliwości. Dlatego w określonych sytuacjach świadek ma prawo odmówić składania zeznań w całości. Jest to uprawnienie, a nie obowiązek – świadek może (ale nie musi) z niego skorzystać.

Prawo do odmowy zeznań przysługuje:

• Małżonkowi strony (nawet po rozwodzie).
• Wstępnym (rodzicom, dziadkom).
• Zstępnym (dzieciom, wnukom).
• Rodzeństwu.
• Powinowatym w tej samej linii lub stopniu (np. teściom, synowej – ale tylko do czasu trwania małżeństwa).
• Osobie pozostającej w stosunku przysposobienia (adopcji).
• W procesie karnym – również osobie pozostającej we wspólnym pożyciu (konkubentowi/partnerowi).

Co istotne, osoba uprawniona do odmowy zeznań musi stawić się na wezwanie sądu i oświadczyć do protokołu, że korzysta z tego prawa. Nie można po prostu nie przyjąć wezwania lub nie przyjść na rozprawę. Jeśli świadek skorzysta z prawa odmowy, jego wcześniejsze zeznania (np. złożone na policji) nie mogą być brane pod uwagę przy wyrokowaniu.

Prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie

Czym innym jest odmowa zeznań w całości, a czym innym odmowa odpowiedzi na konkretne pytanie. To prawo przysługuje każdemu świadkowi (nawet niespokrewnionemu), jeśli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową.

Przykład: Świadek w sprawie o wypadek drogowy może odmówić odpowiedzi na pytanie, czy spożywał wcześniej alkohol z kierowcą, jeśli przyznanie się do tego mogłoby narazić go na zarzuty karne (jeśli np. sam też prowadził pojazd) lub hańbę.

Finansowe prawa świadka – zwrot kosztów

Wizyta w sądzie wiąże się z kosztami – dojazdem, opłatą za parking, a często utratą dniówki w pracy. Świadek nie powinien być stratny z powodu wypełniania obywatelskiego obowiązku. Dlatego przepisy przewidują możliwość rekompensaty.

1. Zwrot kosztów podróży

Świadek może żądać zwrotu kosztów przejazdu do sądu i z powrotem. Dotyczy to zarówno komunikacji publicznej (na podstawie biletów), jak i samochodu prywatnego (według tzw. kilometrówki). Jeśli świadek mieszka daleko, może ubiegać się także o zwrot kosztów noclegu.

2. Zwrot utraconego zarobku

Za czas spędzony w sądzie pracodawca ma obowiązek zwolnić pracownika od pracy, ale nie ma obowiązku płacić mu wynagrodzenia za ten czas (chyba że regulamin pracy stanowi inaczej). Świadek może jednak żądać od sądu odszkodowania za utracony zarobek. Wymagane jest tu zaświadczenie od pracodawcy o wysokości utraconego wynagrodzenia dziennego.

Ważne: Wniosek o przyznanie należności świadek musi złożyć ustnie do protokołu po zakończeniu przesłuchania lub pisemnie w terminie 3 dni od zakończenia czynności. Po tym terminie roszczenie przepada.

Ochrona świadka i wyłączenie jawności

Zeznawanie o intymnych lub drastycznych szczegółach w obecności publiczności może być traumatyczne. Dlatego świadek ma prawo złożyć wniosek o wyłączenie jawności rozprawy. Jeśli sąd przychyli się do wniosku, publiczność opuści salę, a na miejscu pozostaną tylko strony, ich pełnomocnicy i sąd. Przesłanka ta jest często stosowana w sprawach rodzinnych (rozwody, opieka nad dziećmi) oraz w sprawach karnych dotyczących przestępstw przeciwko wolności seksualnej.

Ponadto, w sprawach karnych, jeżeli obecność oskarżonego mogłaby wpływać krępująco na świadka, sąd może zarządzić wydalenie oskarżonego z sali na czas przesłuchania. Świadek zeznaje wówczas swobodnie, a po powrocie oskarżonego sędzia odczytuje mu treść zeznań.

Savoir-vivre świadka w sądzie

Na koniec warto wspomnieć o kulturze sądowej. Sąd jest miejscem powagi, dlatego od świadka oczekuje się odpowiedniego zachowania i ubioru (schludnego, niekoniecznie garnituru). Do sądu zwracamy się „Wysoki Sądzie”. Wstajemy, gdy sąd wchodzi na salę, gdy do nas mówi oraz gdy my mówimy do sądu (chyba że sędzia pozwoli siedzieć). Nie wolno przerywać innym uczestnikom, komentować ich wypowiedzi ani okazywać emocji w sposób zakłócający porządek.

Pomoc prawna w Krakowie

Choć świadek nie jest stroną postępowania, w skomplikowanych sprawach (zwłaszcza gospodarczych lub karnych) ma prawo ustanowić pełnomocnika, który będzie czuwał nad tym, aby jego prawa nie były łamane podczas przesłuchania. Adwokat może uchylać niestosowne pytania stron i dbać o to, by świadek nieświadomie nie naraził się na odpowiedzialność karną.

Kancelaria Adwokacka Marcina Lisickiego w Krakowie przy ul. Kazimierza Wielkiego 82/1A zapewnia wsparcie prawne nie tylko stronom procesów, ale również świadkom, którzy obawiają się konfrontacji z wymiarem sprawiedliwości. Jeśli otrzymałeś wezwanie i masz wątpliwości co do swoich praw, zapraszamy na konsultację.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ) – Świadek w sądzie