Koszty sądowe – ile, jak i za co płacimy w sądzie? Kompendium wiedzy

Nie jest tajemnicą, że postępowanie sądowe wiąże się z pewnymi kosztami. Kwestie dotyczące uiszczania opłat, ich wysokości oraz zwrotu reguluje ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dla wielu osób stojących przed decyzją o złożeniu pozwu, aspekt finansowy jest równie stresujący co sam spór. W tym artykule, z perspektywy praktyki adwokackiej w Krakowie, poruszone zostaną zagadnienia dotyczące opłat sądowych, ich wysokości, sposobów uiszczania oraz możliwości uzyskania zwolnienia z kosztów.

Koszty sądowe w sprawach cywilnych – kto je ponosi?

Zasada generalna w polskim procesie cywilnym jest prosta: płaci ten, kto przegrywa. Reguluje to art. 98 Kodeksu postępowania cywilnego, wyrażający zasadę odpowiedzialności za wynik procesu. Oznacza to, że strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Do kosztów tych zalicza się nie tylko opłatę od pozwu, ale także wynagrodzenie adwokata (zastępstwo procesowe), wydatki na biegłych, tłumaczy czy koszty dojazdu do sądu.

Warto jednak wiedzieć, że od tej zasady istnieją wyjątki. W przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zastosować art. 102 K.p.c. i nie obciążać strony przegrywającej kosztami w ogóle lub obciążyć ją tylko częściowo. Jest to tzw. zasada słuszności, często stosowana przez sądy w Krakowie w sprawach o charakterze pracowniczym, rodzinnym lub gdy przegrywający znajduje się w skrajnie trudnej sytuacji życiowej.

Rodzaje opłat sądowych

Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wyróżnia trzy podstawowe rodzaje opłat. Ich prawidłowe obliczenie jest kluczowe dla skutecznego wniesienia pisma do sądu. Pismo nieopłacone (jeśli nie wniesiono równocześnie wniosku o zwolnienie z kosztów) nie wywoła skutków prawnych do czasu uzupełnienia braku.

Pierwszym rodzajem opłat sądowych jest opłata stała. Pobiera się ją w sprawach o prawa niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe. W zależności od rodzaju sprawy opłata stała może się różnić – wynosi ona minimalnie 30 zł, a maksymalnie 10 tys. zł. Katalog opłat stałych jest ściśle określony w art. 22-76 ustawy z 2005 roku.

Przykładowe opłaty stałe w 2025 roku

• skarga na czynności komornika – 50 zł

• pozew o rozwód lub separację – 600 zł

• wniosek o stwierdzenie nabycia spadku – 100 zł

• wniosek o dział spadku (jeśli zawiera zgodny projekt podziału) – 300 zł

• pozew o ochronę dóbr osobistych – 600 zł

• pozew w sprawie o naruszenie posiadania – 200 zł

• wniosek o założenie księgi wieczystej – 100 zł

• pozew w sprawie o uchylenie uchwały wspólników spółki – 5000 zł

Drugim, najczęściej spotykanym w sprawach gospodarczych i o zapłatę rodzajem, jest opłata stosunkowa. Uiszcza się ją w sprawach o prawa majątkowe, gdy wartość przedmiotu sporu (WPS) przekracza 20 000 złotych. Jej wysokość wynosi 5% wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia, jednak nie więcej niż 200 000 złotych. Przykładowo: dochodząc zapłaty 100 000 zł, należy liczyć się z opłatą sądową w wysokości 5000 zł.

Jeśli w momencie wszczęcia sprawy wartość przedmiotu sporu nie jest znana (np. w sprawach o zachowek, gdzie wartość zależy od wyceny, czy w sprawach o wydanie nieruchomości), sąd może określić opłatę tymczasową. Zazwyczaj mieści się ona w granicach od 30 zł do 2000 zł. Ostateczną opłatę sąd ustala w orzeczeniu kończącym sprawę.

Trzecim rodzajem jest opłata podstawowa (zwykle 30 zł). Pobiera się ją w sprawach, gdzie przepisy nie określają opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej. Jest to swego rodzaju „opłata minimalna” za uruchomienie machiny sądowej w sprawach nietypowych.

Wydatki to nie to samo co opłaty

Analizując koszty postępowania, Klienci często zapominają o tzw. wydatkach. Są to koszty, które nie trafiają do budżetu sądu jako opłata za rozpoznanie sprawy, ale służą pokryciu kosztów czynności dowodowych. Najpoważniejszą pozycją są tutaj zaliczki na biegłych sądowych.

W sprawach o zadośćuczynienie (biegli lekarze), w sprawach budowlanych (biegli inżynierowie) czy w sprawach o podział majątku i zniesienie współwłasności (biegli rzeczoznawcy majątkowi, geodeci), koszty opinii mogą wynosić od kilkuset złotych do nawet kilku tysięcy. Sąd wzywa stronę wnioskującą o dowód do uiszczenia zaliczki. Jej nieuiszczenie skutkuje pominięciem dowodu, co w praktyce często oznacza przegranie sprawy.

Zwolnienie od kosztów sądowych – dla kogo?

Ustawodawca przewidział sytuację, w której strony nie stać na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest istotnym elementem gwarantującym prawo do sądu. Aby ubiegać się o zwolnienie w sądach w Krakowie (czy jakimkolwiek innym mieście), należy złożyć odpowiedni wniosek wraz z wypełnionym formularzem oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Oświadczenie to jest bardzo szczegółowe. Należy w nim wykazać wszystkie dochody, posiadane nieruchomości, oszczędności oraz stałe miesięczne obciążenia (kredyty, czynsz, leki). Sąd weryfikuje te dane i może zwolnić stronę od kosztów w całości lub w części (np. tylko od opłaty od pozwu, ale nie od wydatków na biegłych). Warto pamiętać, że zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia z obowiązku zwrotu kosztów zastępstwa procesowego przeciwnikowi w razie przegranej.

Jak uiszcza się koszty sądowe w sprawach cywilnych?

Postępująca cyfryzacja wymiaru sprawiedliwości uprościła sposoby wnoszenia opłat, choć tradycyjne metody wciąż funkcjonują. Istnieje kilka sposobów uiszczania opłaty sądowej, zależnych od wysokości kwoty oraz preferencji strony.

• Przelew bankowy – najczęstsza forma w przypadku wyższych kwot (np. opłata stosunkowa 5%). Numer konta „dochodów budżetowych” znajduje się na stronie internetowej każdego sądu. W tytule przelewu należy precyzyjnie wskazać sygnaturę sprawy (jeśli jest nadana), imiona i nazwiska stron oraz rodzaj opłaty.

• Portal e-Płatności – system Ministerstwa Sprawiedliwości pozwalający na szybkie opłacenie pisma i wygenerowanie potwierdzenia, które załącza się do pozwu.

• Znaki opłaty sądowej (e-znaki) – idealne do niskich kwot (np. opłata za odpis wyroku, opłata od pełnomocnictwa, wpis stały w niskiej wysokości). Można je zakupić w kasie sądowej lub przez internet, a następnie kod kreskowy nakleja się lub wpisuje na piśmie składanym w sądzie.

• Wpłata w kasie sądu – tradycyjna metoda, polegająca na wizycie w budynku sądu. Warto jednak sprawdzić godziny otwarcia kasy, które często są krótsze niż godziny urzędowania biura podawczego.

Koszty zastępstwa adwokackiego

Osobną kategorią są koszty reprezentacji przez profesjonalnego pełnomocnika. W tym zakresie należy rozróżnić honorarium umowne (ustalane indywidualnie między Klientem a adwokatem) od kosztów zastępstwa procesowego zasądzanych przez sąd. Te drugie wynikają z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości i stanowią „ryczałt”, jaki przegrany zwraca wygranemu za udział adwokata.

Wysokość stawek minimalnych zależy od wartości przedmiotu sporu. Przykładowo, przy wartości sporu między 10 000 zł a 50 000 zł stawka minimalna wynosi 3600 zł. Sąd może jednak przyznać wielokrotność tej stawki (maksymalnie sześciokrotność), jeśli sprawa wymagała od adwokata wyjątkowego nakładu pracy.

Zanim zdecydują się Państwo na krok prawny, warto skonsultować się z Kancelarią Adwokacką Marcina Lisickiego. Dokonujemy wstępnej kalkulacji ryzyka i kosztów, pomagamy w sporządzeniu wniosku o zwolnienie od kosztów oraz reprezentujemy Klientów w walce o zwrot poniesionych nakładów finansowych od przeciwnika procesowego.