Czym jest władza rodzicielska? Prawa, obowiązki i granice ingerencji sądu

W potocznym rozumieniu władza rodzicielska kojarzona jest przede wszystkim z prawem do decydowania o losach dziecka. Wielu rodziców zapomina jednak, że z punktu widzenia Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jest to przede wszystkim zbiór obowiązków, które dorośli muszą wykonywać względem małoletniego. Władza rodzicielska to fundamentalna instytucja prawa rodzinnego, której nadrzędnym celem jest ochrona dobra dziecka. Jako adwokaci z Krakowa często spotykamy się z pytaniami o to, gdzie kończą się uprawnienia rodziców, a zaczyna rola sądu opiekuńczego. Poniżej szczegółowo wyjaśniamy te zagadnienia.

Trzy filary władzy rodzicielskiej

Władza rodzicielska powstaje z mocy prawa z chwilą urodzenia się dziecka i przysługuje obojgu rodzicom (o ile posiadają pełną zdolność do czynności prawnych i nie zostali tej władzy pozbawieni). W świetle przepisów składa się ona z trzech głównych elementów:

• Piecza nad osobą dziecka – to najszerszy zakres obowiązków. Obejmuje wychowanie fizyczne i duchowe, dbanie o zdrowie, edukację, a także zapewnienie odpowiednich warunków mieszkaniowych i żywieniowych. Rodzice mają prawo i obowiązek wychowywać dziecko zgodnie z własnymi przekonaniami (religijnymi, moralnymi), jednak granice te wyznacza dobro dziecka oraz interes społeczny. Co istotne, polskie prawo wprost zakazuje stosowania kar cielesnych.
• Zarząd majątkiem dziecka – dziecko, nawet niemowlę, może posiadać majątek (np. otrzymać spadek po dziadkach lub darowiznę). Rodzice są zobowiązani sprawować zarząd nad tym majątkiem z należytą starannością. Oznacza to, że nie mogą swobodnie uszczuplać zasobów dziecka.
• Reprezentacja ustawowa – małoletni do pewnego wieku nie posiada zdolności do czynności prawnych, a później ma ją ograniczoną. Dlatego to rodzice występują w jego imieniu: podpisują zgody na leczenie, zapisują do szkoły, składają wnioski o wydanie paszportu czy reprezentują dziecko przed sądem w sprawach o alimenty lub odszkodowania.

Wspólne decydowanie a rozbieżność zdań

Gdy rodzice żyją w zgodzie, wykonywanie władzy rodzicielskiej przebiega zazwyczaj bezkonfliktowo. Problemy pojawiają się w sytuacjach kryzysowych lub po rozstaniu. Zgodnie z prawem, o istotnych sprawach dziecka rodzice powinni rozstrzygać wspólnie. Do takich spraw należą m.in.:

• wybór imienia dla dziecka,
• wybór szkoły i profilu kształcenia,
• sposób leczenia w przypadku poważnej choroby (np. zgoda na operację),
• wybór miejsca stałego pobytu dziecka,
• wyjazd dziecka za granicę na stałe.

Co w sytuacji, gdy rodzice nie mogą dojść do porozumienia? Wówczas rozstrzygnięcie podejmuje Sąd Opiekuńczy. W realiach krakowskich są to Sądy Rejonowe (np. dla Krakowa-Krowodrzy, Krakowa-Podgórza czy Krakowa-Śródmieścia). Sąd po wysłuchaniu argumentów obu stron wydaje postanowienie, które zastępuje zgodę jednego z rodziców.

Zarząd majątkiem dziecka – pułapka dla nieświadomych

Szczególną uwagę należy poświęcić kwestiom majątkowym. Rodzice mogą samodzielnie dokonywać czynności tzw. zwykłego zarządu (np. kupno ubrań, opłacenie czesnego, drobne wpłaty na konto oszczędnościowe). Jednakże do dokonania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu konieczna jest zgoda sądu opiekuńczego.

Przykładem takiej czynności jest odrzucenie spadku w imieniu dziecka (aby uchronić je przed długami spadkowymi) lub sprzedaż nieruchomości należącej do małoletniego. Rodzic, który sprzedałby mieszkanie dziecka bez zgody sądu, dokonałby czynności nieważnej. Jest to zabezpieczenie ustawodawcy przed sytuacją, w której opiekunowie mogliby nieuczciwie dysponować majątkiem podopiecznego.

Głos dziecka w procesie decyzyjnym

Nowoczesne prawo rodzinne odchodzi od traktowania dziecka jako przedmiotu władzy rodzicielskiej na rzecz podmiotowości. Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.

Również w postępowaniach sądowych w Krakowie sędziowie coraz częściej decydują się na wysłuchanie małoletniego (zazwyczaj w przyjaznym pokoju przesłuchań, w obecności psychologa), aby poznać jego zdanie, np. w kwestii kontaktów z drugim rodzicem.

Ingerencja sądu: Ograniczenie, Zawieszenie i Pozbawienie Władzy

Sąd opiekuńczy pełni rolę strażnika dobra dziecka. Jeśli rodzice nie wykonują swoich obowiązków należycie lub pojawiają się przeszkody w ich realizacji, sąd ma obowiązek interweniować. Wyróżniamy trzy główne formy ingerencji:

1. Zawieszenie władzy rodzicielskiej

Stosowane jest w sytuacji, gdy pojawia się przeszkoda przemijająca, która uniemożliwia wykonywanie władzy rodzicielskiej. Przeszkoda ta nie musi wynikać z winy rodzica. Przykłady to:

• długotrwały wyjazd za granicę, podczas którego brak jest kontaktu z dzieckiem,
• odbywanie kary pozbawienia wolności,
• ciężka, przewlekła choroba rodzica (np. śpiączka).

Gdy przyczyna ustanie (np. rodzic wyzdrowieje lub wyjdzie z więzienia), sąd może przywrócić władzę rodzicielską.

2. Ograniczenie władzy rodzicielskiej

Może nastąpić w dwóch trybach. Pierwszy to sytuacja rozłączenia rodziców (rozwód lub separacja faktyczna). Sąd może powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień (np. do współdecydowania o wyborze szkoły i leczenia). Jest to częste rozwiązanie, gdy między rodzicami brak jest porozumienia.

Drugi tryb to ograniczenie z powodu zagrożenia dobra dziecka. Jeśli rodzice są niewydolni wychowawczo, ale jest szansa na poprawę, sąd może:

• zobowiązać rodziców do pracy z asystentem rodziny,
• skierować rodziców na terapię rodzinną lub leczenie odwykowe,
• ustanowić nadzór kuratora sądowego (częsta praktyka w sądach krakowskich),
• w skrajnych przypadkach – umieścić dziecko w rodzinie zastępczej.

3. Pozbawienie władzy rodzicielskiej

To najsurowszy środek, stosowany jako ostateczność, gdy inne metody zawiodły lub nie mogą być zastosowane. Przesłanki do pozbawienia władzy to:

• trwała przeszkoda w wykonywaniu władzy (np. zaginięcie rodzica, orzeczona kara dożywotniego więzienia),
• nadużywanie władzy rodzicielskiej (stosowanie przemocy fizycznej lub psychicznej, molestowanie, zmuszanie do pracy ponad siły),
• rażące zaniedbywanie obowiązków (porzucenie dziecka, pijaństwo, uchylanie się od świadczeń alimentacyjnych, brak zainteresowania dzieckiem przez długi czas).

Władza rodzicielska a kontakty z dzieckiem

Należy wyraźnie podkreślić różnicę między władzą rodzicielską a prawem do kontaktów. Są to dwie odrębne instytucje prawne. Nawet rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej ma prawo (i obowiązek) spotykać się z dzieckiem, chyba że sąd zakazał tych kontaktów ze względu na bezpieczeństwo małoletniego. Częstym błędem jest myślenie: „skoro ograniczono mi władzę, to nie mogę widywać syna”. Nic bardziej mylnego. Władza dotyczy decyzyjności, kontakty – budowania więzi.

Pomoc prawna w sprawach rodzinnych w Krakowie

Sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej należą do jednych z najbardziej emocjonalnych i skomplikowanych postępowań sądowych. Decyzje, które zapadają na sali rozpraw, kształtują przyszłość dziecka na wiele lat.

Jako Kancelaria Adwokacka z siedzibą przy ulicy Kazimierza Wielkiego w Krakowie, oferujemy kompleksowe wsparcie w zakresie:

• sporządzania porozumień wychowawczych (planów wychowawczych),
• reprezentacji w sprawach o ograniczenie, pozbawienie lub przywrócenie władzy rodzicielskiej,
• uzyskiwania zgody sądu na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka,
• mediacji rodzinnych.

Dobro dziecka jest dla nas priorytetem, dlatego zawsze dążymy do rozwiązań, które minimalizują stres małoletnich uczestników postępowania, jednocześnie skutecznie zabezpieczając ich prawa oraz interesy naszych Klientów.